در آنالیزهای‎ اسپکتروفتومتری، جهت اندازه‌ گیری شدت‎ نور جذب‌ شده و‎ غلظت مواد،‎ علاوه بر قطعات اصلی (منبع نوری، اسپکترومتر و آشکارساز)، از انواع لنز‎ اسپکتروفتومتر (عدسی)‎ نیز استفاده می‌ شود.‎ انواع مختلف لنز‎ با متمرکز کردن و هدایت نور از منبع، نقش بسیار‎ مهمی در اسپکتروفتومتر دارند و امکان اندازه‌ گیری را به طور دقیق تر فراهم می‌ کنند.

در‎ برخی‎ از‎ مواقع‎ نیز‎ برای‎ تراز‎ کردن‎ قطعات‎ اپتیکی‎ و کالیبراسیون مناسب‎ دستگاه‎ اسپکتروفتومتر‎ در‎ حین‎ ساخت،‎ از‎ انواع‎ لنز اسپکتروفتومتر استفاده‎ ‎می‎ ‎شود.‎ ‎در‎ ‎این‎ ‎مقاله،‎ ‎انواع‎ ‎عدسی‎ ‎های‎ ‎مورد‎ ‎استفاده‎ ‎در‎ ‎دستگاه‎ ‎اسپکتروفتومتر‎ ‎را‎ ‎بررسی‎ ‎خواهیم‎ ‎کرد.‎ ‎با‎ ‎ما‎ ‎همراه‎ ‎باشید.

انواع کلی لنز اسپکتروفتومتر

در یک‎ دستگاه‎ اسپکتروفتومتر، منبع نور پرتوی را به‎ سمت‎ ماده‎ مورد‎ آنالیز‎ ساطع می کند.‎ در‎ بسیاری از‎ دستگاه‎ ها‎ نیاز‎ است که‎ این‎ پرتو‎ تابشی‎ ابتدا‎ توسط یک لنز‎ اسپکتروفتومتر‎ موازی‎ ساز،‎ تراز‎ گردد.‎ سپس‎ پرتوی‎ عبوری‎ یا‎ بازتابی‎ از‎ نمونه‎ نیز‎ توسط‎ عدسی‎ اسپکتروفتومتر‎ دیگری‎ به‎ سمت یک‎ توری‎ پراش‎ یا‎ منشور‎ هدایت‎ می شود.‎بسته‎ ‎به‎ ‎نوع‎ ‎توری‎ ‎یا‎ ‎منشور،‎ ‎نوع‎ ‎عدسی‎ ‎مورد‎ ‎استفاده‎ ‎نیز‎ ‎می‎ ‎تواند‎ ‎متفاوت‎ ‎باشد.‎ سپس لنز‎ اسپکتروفتومتر‎ دیگری، نور‎ تفکیک‎ شده‎ را جمع آوری کرده و آن را به یک آشکارساز هدایت می کند تا‎ شدت نور را اندازه گیری و ثبت نماید.‎ کیفیت لنز‎ مورد استفاده در اسپکتروفتومتر برای اندازه گیری و دقت دستگاه بسیار مهم است. لنزهای با کیفیت بالا برای به حداقل رساندن انحرافات و ابیراهی ها در مسیر نور طراحی شده اند که می تواند بر دقت اندازه گیری تأثیر چشمگیری بگذارد. بنابراین،‎ انتخاب دقیق لنز و شرایط آزمایشی مناسب برای اطمینان از نتایج دقیق و قابل اعتماد بسیار مهم است.

عدسی ها در انواع گوناگونی از نظر شکل، جنس و کاربرد ساخته می شوند. عدسی های موازی ساز (هماهنگ کننده) برای موازی کردن پرتوهای نور استفاده می شوkد، در حالی که از لنز فوکوس کننده برای متمرکز کردن نور بر روی نمونه استفاده می شود.‎ عدسی های آشکارسازی نیز برای جمع آوری نوری که از نمونه عبور کرده است و باید برای تبدیل آن به سیگنال الکتریکی به سیستم آشکارساز برسد، استفاده می شود.‎ ‎در ‎ادامه‎ ‎انواع‎ ‎این‎ ‎لنزها‎ ‎را‎ ‎به‎ ‎طور‎ ‎مفصل‎ ‎ ‎شرح‎ ‎می‎ ‎دهیم.

لنز‎ اسپکتروفتومتر‎ موازی ساز (Collimating lens)

در‎ یک اسپکتروفتومتر از مجموعه ای از عدسی ها استفاده می‎ شود‎ تا ابتدا نور ورودی منبع موازی شود‎ و‎ از‎ انحراف‎ پرتو‎،‎ ایجاد‎ تداخل‎ و‎ کاهش‎ شدت‎ جلوگیری‎ شود. این لنزها اغلب در یک فاصله ثابت از یکدیگر قرار می گیرند تا بهینه ترین نتایج را تضمین کنند.

لنز‎ اسپکتروفتومتر‎ موازی ساز، قطعه‎ ای‎ اپتیکی‎ است که برای همسان سازی پرتوهای نور با دقت بالا در تجهیزات نوری مانند اسپکتروفتومتر استفاده می شود. آنها به گونه ای طراحی شده اند که یک پرتو واگرای ورودی‎ را‎ دریافت کرده و آن را به یک پرتو نور موازی، با زاویه واگرایی بسیار‎ کوچک تبدیل می کنند.‎ طراحی عدسی‎ موازی ساز بستگی به کاربرد خاصی دارد که برای آن استفاده می شود‎ و‎ در برخی موارد نیز ممکن است با سایر اپتیک ها، مانند یک لنز همگرا‎ کننده ترکیب شود تا که نور ورودی را به یک نقطه متمرکز کنند. یک لنز‎ موازی ساز با طراحی خوب دارای چندین ویژگی است، از جمله:

• حداقل ابیراهی کروی
• حداقل ابیراهی رنگی
• راندمان بالا

ابیراهی کروی می تواند باعث تار شدن تصویر شود، در حالی که ابیراهی رنگی می تواند منجر به حاشیه یا اعوجاج رنگ شود. راندمان بالا نیز بسیار مهم است، زیرا تضمین می کند که حداکثر مقدار نور از طریق لنز منتقل می شود و در نتیجه پرتو خروجی روشن تر و واضح تر است.‎ در سیستم های اندازه‌گیری نوری‎ بسیار‎ حساسس مانند اسپکتروفتومتری، استفاده از موازی ساز تضمین می‌ کند که نور منتشر شده، کمترین میزان پخش شدگی را داشته باشد.

از این رو، انواع موازی ساز به اسپکتروفتومترها، رنگ‌ سنج‌ ها یا نورسنج‌ ها متصل می‌ شوند تا اطمینان حاصل شود که نوری که وارد دستگاه می‌ شود موازی است و به طور کامل ناحیه اندازه‌ گیری مربوطه را پوشش می دهد.

عدسی‎ اسپکتروفتومتر‎ موازی‎ ساز‎ محدب

لنز‎ اسپکتروفتومتر‎ محدب که به عنوان عدسی همگرا نیز شناخته می شود، قطعه ای‎ اپتیکی‎ و‎ شفاف است که حداقل یک سطح منحنی شکل دارد که بخش مرکزی آن ضخیم‌ تر از لبه‌ ها است.‎ مواد رایج مورد استفاده برای ساخت عدسی ها عبارت اند از: کوارتز، شیشه بوروسیلیکات و یاقوت کبود.‎ ساختار محدب باعث می‌شود که پرتوهای موازی نوری که از آن عبور می‌کنند، در نقطه‌ ای به نام نقطه کانونی همگرا شوند یا به هم نزدیک شوند.

میزان خمش نور (همگرایی‎ نور)‎ توسط یک لنز‎ اسپکتروفتومتر‎ محدب، به انحنای سطوح آن و ضریب شکست ماده ای که از آن ساخته شده است بستگی دارد. فاصله کانونی عدسی محدب، فاصله بین عدسی و نقطه کانونی آن است و با توان یا قدرت عدسی نسبت معکوس دارد.‎ انواع مختلفی از عدسی‎ موازی ساز ‎ محدب‎ وجود دارد، از جمله:

• عدسی های Plano-Convex
• عدسی های Bi-Convex
• عدسی‎ موازی ساز  Meniscus
• عدسی‎ موازی ساز کروی (Aspheric)
• عدسی‎ موازی ساز GRIN

عدسی‎ موازی ساز نوع Plano-Convex

این نوع عدسی ها دارای سطحی صاف در یک طرف و سطحی محدب در سمت دیگر هستند. سطح محدب معمولاً به عنوان سمت ورودی استفاده می شود، جایی که پرتو  واگرا وارد عدسی می شود و سمت مسطح، یک پرتو موازی تولید می کند.

عدسی‎ موازی ساز نوع Bi-Convex

این لنزها دارای دو سطح محدب هستند که به سمت بیرون برآمده می شوند. آنها برای کاربردهایی استفاده می شوند که نیاز به کنترل دقیق تر پرتو نوری می‎ باشد.

عدسی‎ موازی ساز نوع Meniscus

این عدسی ها دارای یک سطح مقعر و یک سطح محدب هستند که شکلی منحنی واری را ایجاد می کنند. آنها معمولاً در کولیماتورهای دیود لیزری و‎‎ برخی‎‎ از‎ اسپکتروفتومترها‎ مورد استفاده قرار می گیرند، زیرا موازی سازی بسیار خوبی را ارائه می دهند و ابیراهی کروی را نیز به طور چشمگیری کاهش می دهند.

موازی ساز نوع غیر کروی (Aspheric)

این عدسی ها دارای سطح غیر کروی هستند که به آنها اجازه می دهد پرتوهای همسو‎ و‎ با کیفیت بالاتری را نسبت به انواع کروی سنتی تولید کنند‎ و‎ در‎ اسپکتروفتومترها‎ و‎ طیف‎ سنج‎ هایی‎ با‎ دقت‎ ‎بسیار‎ بالا‎ مورد‎ استفاده‎ قرار‎ می‎ گیرند.

موازی ساز نوع GRIN

این گروه از لنزهای‎ موازی‎ ساز، دارای ضریب شکست متغیر (Graded index) هستند که به تدریج در سراسر لنز تغییر می کند و این امکان را فراهم می کند که یک پرتو همسو با حداقل ابیراهی تولید شود.‎ ‎این‎‎ نوع‎‎ لنز‎ ‎اسپکتروفتومتر،‎ ‎معمولاً‎ ‎در‎ ‎دستگاه‎ ‎های‎ ‎تحقیقاتی‎ ‎به‎ ‎کار‎ ‎می‎ ‎رود.

لنز‎ اسپکتروفتومتر‎ همگرا‎ کننده (Focusing Lenses)

لنزهای متمرکز کننده‎ ‎ یا‎ همگرا‎ کننده،‎ قطعاتی‎ اپتیکی هستند که می‌ توان آن‌ ها را طوری تنظیم کرد تا تصویر را در مرکز قرار دهند.‎ در حقیقت آنها بر اساس خم کردن مسیر‎ نوری که از آنها می گذرد، در یک نقطه خاص که به عنوان نقطه کانونی شناخته می شود، آن را همگرا می کنند.‎ موقعیت نقطه کانونی به انحنای لنز، عرض‎ لنز (مسیر‎ نوری‎ داخلی لنز)و شیء‎ مورد مشاهده بستگی دارد و به‎ همین‎ دلیل،‎ انواع مختلفی از این نوع وجود دارد‎ و‎ هر نوع مزایا و معایب خاص خود را دارد و بسته به کاربرد خاص برای اهداف مختلفی استفاده می شوند،‎ از جمله:

• عدسی های محدب
• عدسی های مقعر
• لنزهای ترکیبی
• عدسی های Meniscus
• لنزهای غیر کروی (Aspheric)
• لنزهای فرنل
• لنزهای آکروماتیک (Achromatic)
• لنزهای آپوکروماتیک (Apochromatic

لنزهای مرکب از چندین عدسی مجزا تشکیل شده اند که به روشی خاص مرتب می گردند تا به اثر دلخواه برسند.‎ به عنوان مثال، برخی از دوربین ها از چندین عدسی محدب و مقعر برای ایجاد یک سیستم نوری پیچیده‌ تر استفاده می‌ کنند که در نهایت تصاویر واضح‌ تری با ابیراهی کمتر و شفاف تر تولید می کنند.

• عدسی های محدب

این عدسی ها هر‎ دو‎ قابلیت همگرا‎ کنندگی‎ و واگرا کردن پرتوهای نور را دارند و در این مورد، نوع همگرا مد نظر است و ساختمان آنها به گونه ای است که در مرکز، ضخیم تر از لبه ها هستند.

عدسی‌ های مقعر

عدسی‌ های مقعر که به لنزهای واگرا نیز معروف هستند، عدسی‌ هایی هستند که در مرکز نازک‌ تر از لبه‌ ها می باشند. این عدسی ها باعث می شوند که پرتوهای نور در هنگام عبور از آنها، پخش یا واگرا شوند.‎ فاصله کانونی این عدسی ها منفی است و برای اصلاح نزدیک بینی و سایر مشکلات بینایی نیز استفاده می شوند.

هنگامی که پرتوهای موازی نور از یک عدسی مقعر عبور می کنند، شکسته می شوند تا از هم جدا شوند. نقطه ای که در آن پرتوهای شکسته شده همگرا می شوند، نقطه کانونی نامیده می شود.‎ از آنجایی که نقطه کانونی یک عدسی مقعر در پشت عدسی قرار دارد، تصویری که توسط عدسی ایجاد می شود مجازی (نه واقعی) و قائم است.‎ ‎

عدسی های Meniscus

این عدسی ها در یک طرف دارای سطح مقعر و در طرف دیگر سطح محدب هستند که هم خاصیت همگرا و هم واگرا به آنها می دهد.

لنزهای غیر کروی

این لنزها شکل غیر کروی دارند که این امکان را برای آنها فراهم می کند تا برخی انحرافات را در سیستم های تصویربرداری تصحیح کنند.

لنزهای فرنل (Fresnel lenses)

این لنزهای فشرده معمولاً از یک سری حلقه‌ های متحدالمرکز برای پراش نور استفاده می‌ کنند که هر کدام دارای انحنای کمی متفاوت هستند و امکان طراحی های‎ نازک‌ تری را فراهم می‌کند‎ و‎ توسط فیزیکدان فرانسوی آگوستین ژان فرنل در اوایل قرن نوزدهم اختراع شدند. امروزه معمولاً در کاربردهای مختلف‎ اسپکتروفتومتری‎ و‎ اپتیکی‎‎ و در اشکال مختلف استفاده می شوند.

لنزهای فرنل با منحرف‎ کردن‎ نور‎ (بر‎ مبنای‎ فیزیک‎ شکست‎ نور)‎ در حین عبور از میان حلقه‌ ها کار می‌ کنند و در نتیجه تصویری بزرگ‌ تر یا متمرکز ایجاد می‌ کنند و می توانند به گونه ای طراحی شوند که دارای خواص نوری خاصی مانند کاهش ابیراهی رنگی یا افزایش راندمان عبور نور باشند.

لنزهای آکروماتیک (Achromatic)

این لنزها از دو یا چند عنصر ساخته شده از انواع مختلف شیشه تشکیل شده اند که برای به حداقل رساندن ایبراهی رنگی طراحی شده اند.‎ ابیراهی رنگی، زمانی رخ می دهد که رنگ های مختلف نور (طول‎ موج‎ هایی مختلف)‎ در هنگام عبور از یک عدسی، در زوایای کمی متفاوت شکسته می شوند که می تواند منجر به تار شدن تصاویر یا ظاهر شدن حاشیه های رنگی در اطراف لبه های آن شود.

عدسی‌های آکروماتیک از ترکیب دو نوع شیشه با ضریب شکست متفاوت ساخته می‌شوند، به طوری که این دو شیشه خواص پراکندگی متفاوتی دارند، به این معنی که طول موج های مختلف نور را به طور متفاوتی پراکنده می کنند.‎ با انتخاب دقیق انحنا و ضخامت، می توان انحراف رنگی ناشی از هر عنصر را از بین برد و در نتیجه تصویری شفاف و واضح به دست آورد.

لنزهای آپوکروماتیک (Apochromatic)

این لنزها شبیه لنزهای آکروماتیک هستند اما از ترکیب عدسی های مختلف با ضریب شکست های متفاوت، برای کاهش بیشتر انحراف رنگی استفاده می کنند.

لنزهای آشکارسازی

لنزهای آشکارساز در‎ اسپکتروفتومتر‎ نوعی از عدسی ها هستند که در سیستم های طیف‎ سنجی‎ و‎ تصویربرداری برای تمرکز نور بر روی آشکارساز استفاده می شوند.‎ این لنزها‎ معمولاً از شیشه یا پلاستیک ساخته می شوند و دارای سطح منحنی هستند که نور ورودی را شکسته و آن را در نقطه خاصی متمرکز می کند.‎ یکی از کاربردهای رایج لنزهای آشکارساز در سیستم های اسپکتروفتومتری و تصویر‎ برداری مادون قرمز (IR) است. نور مادون قرمز طول موج بیشتری نسبت به نور مرئی دارد و بنابراین متمرکز کردن آن با عدسی های سنتی دشوارتر است.

لنزهای آشکارساز که به طور خاص برای تصویربرداری IR طراحی شده اند، اغلب از موادی مانند ژرمانیوم یا سیلیکون ساخته می شوند که نسبت به نور مادون قرمز شفاف تر از مواد نوری استاندارد مانند شیشه هستند.

لنزهای آشکارساز همچنین در سیستم های طیف‎ سنجی‎ و‎ تصویربرداری اشعه ایکس استفاده می شوند، جایی که به ثبت تصاویر با وضوح بالا از ساختارهای داخلی بدن کمک می کنند.‎ این لنزها معمولاً از مواد تخصصی ساخته می شوند که قادر به مقاومت در برابر تشعشعات قوی و با شدت بالای تولید شده توسط دستگاه های اشعه ایکس هستند.

منابع

Wikipedia

Gradient-Index Lenses in Imaging Applications Using Zemax Program