عینک ایمنی چیست؟ انواع عینک ایمنی و نکات انتخاب آن

عینک ایمنی یا عینک محافظ، نوعی تجهیزات حفاظت فردی است که چشم را در برابر خطراتی مانند ضربه ذرات پرتابی، گرد و غبار، پاشش مواد شیمیایی، نور شدید، پرتو لیزر و اشعه محافظت می کند.

استفاده از عینک ایمنی در بسیاری از مشاغل و فعالیت ها، مانند ساختمان سازی، کار در آزمایشگاه، جوشکاری، صنایع، پزشکی و کار با لیزر، یکی از الزامات اصلی ایمنی است. انتخاب عینک ایمنی مناسب با نوع کار و شرایط محیطی اهمیت زیادی دارد، چون هر نوع عینک برای خطر مشخصی طراحی شده است.

در این مقاله با اهمیت عینک ایمنی، انواع آن، استانداردها و نکات انتخاب عینک ایمنی مناسب آشنا می شوید.

چرا باید از عینک ایمنی استفاده کنیم؟

چشم عضوی بسیار حساس است و برخی آسیب های چشمی جبران ناپذیرند. خوشبختانه بیشتر آسیب های چشمی قابل پیشگیری هستند و با استفاده از یک عینک ایمنی مناسب می توان از آنها جلوگیری کرد.

عینک طبی، عینک ایمنی نیست

عینک طبی معمولی چشم را در برابر ضربه، ذرات پرتابی، مواد شیمیایی یا نور شدید محافظت نمی کند. حتی ممکن است عدسی آن در اثر ضربه بشکند یا در برابر حرارت و مواد شیمیایی آسیب ببیند و آسیب بیشتری به چشم وارد کند. افرادی که عینک طبی دارند، می توانند از عینک ایمنی طبی (با عدسی نمره دار و مطابق استاندارد ایمنی) یا عینک هایی که روی عینک طبی قرار می گیرند استفاده کنند.

جنس عدسی عینک ایمنی

عدسی بیشتر عینک های ایمنی از پلی کربنات ساخته می شود، چون این ماده در برابر ضربه بسیار مقاوم و سبک است و به طور طبیعی بخش زیادی از پرتو فرابنفش را جذب می کند.

استانداردهای عینک ایمنی

عینک ایمنی باید مطابق استانداردهای معتبر ساخته شده باشد. مهم ترین آنها عبارت اند از:

• ANSI Z87.1: استاندارد موسسه ملی استاندارد آمریکا

• EN 166: استاندارد اروپایی حفاظت از چشم

عینک های استاندارد معمولا روی فریم یا عدسی، علامت استاندارد و سطح حفاظت را دارند. هنگام خرید به این علامت ها توجه کنید.

انواع عینک ایمنی

عینک ایمنی عمومی

این عینک ها سبک و راحت هستند و برای حفاظت عمومی چشم در برابر ذرات پرتابی، مانند براده فلز، خرده چوب و گرد و غبار سبک، در کارگاه ها و محیط های کاری عمومی استفاده می شوند. بسیاری از آنها محافظ جانبی دارند تا از کناره ها نیز از چشم محافظت کنند.

عینک های آفتابی استاندارد نیز چشم را در برابر پرتو فرابنفش و تابش خیره کننده خورشید محافظت می کنند، اما فقط زمانی عینک ایمنی محسوب می شوند که مطابق استانداردهای ایمنی در برابر ضربه ساخته شده باشند.

گاگل ایمنی

گاگل (Goggles) عینکی است که با یک قاب کامل و نوار لاستیکی، به طور کامل دور چشم را می پوشاند و به صورت می چسبد. به همین دلیل حفاظت بسیار بیشتری از عینک معمولی دارد و برای محیط هایی با گرد و غبار زیاد، پاشش مواد شیمیایی و بخارات مناسب است.

• گاگل با تهویه مستقیم: برای محافظت در برابر ذرات و ضربه

• گاگل با تهویه غیرمستقیم: برای محافظت در برابر پاشش مایعات، رایج در آزمایشگاه های شیمی

• گاگل بدون تهویه: برای محافظت در برابر بخارات و گازها

گاگل های مخصوص پاشش مایعات شیمیایی، گاگل ضد پاشش (Splash Goggles) نامیده می شوند. هنگام کار با مواد شیمیایی و ریجنت ها در آزمایشگاه، استفاده از این گاگل ها ضروری است.

عینک و ماسک جوشکاری

جوشکاری نور مرئی بسیار شدید و پرتو فرابنفش و فروسرخ قوی تولید می کند که می تواند در مدت کوتاهی به چشم آسیب جدی بزند. عینک ها و ماسک های جوشکاری عدسی تیره با درجه تیرگی (Shade Number) مشخص دارند که این پرتوها را تا حد ایمن کاهش می دهد.

• برای جوشکاری و برشکاری گاز، معمولا گاگل یا عینک با درجه تیرگی حدود ۴ تا ۸ کافی است.

• برای جوشکاری قوس الکتریکی، از ماسک جوشکاری با درجه تیرگی بالاتر، معمولا حدود ۱۰ تا ۱۴، استفاده می شود که کل صورت را نیز در برابر جرقه و پرتو محافظت می کند.

ماسک های اتوماتیک نیز وجود دارند که با شروع قوس، در کسری از ثانیه به طور خودکار تیره می شوند.

عینک ایمنی پزشکی

در پزشکی و دندانپزشکی، خطر پاشش خون، مایعات بدن و ذرات معلق در هوا هنگام معاینه و جراحی وجود دارد. به همین دلیل کادر درمان، از جمله پزشکان، پرستاران، دندانپزشکان و نیروهای اورژانس، از عینک های ایمنی سبک با عدسی ضد بخار یا شیلد صورت استفاده می کنند.

عینک ایمنی لیزر

پرتو لیزر می تواند در کسری از ثانیه به چشم آسیب دائمی بزند. مهم ترین آسیب، آسیب شبکیه است که معمولا در اثر لیزرهای ناحیه مرئی و فروسرخ نزدیک رخ می دهد. لیزرهای فروسرخ میانی با گرمای زیاد و لیزرهای فرابنفش با ایجاد التهاب قرنیه و آب مروارید، به جلوی چشم آسیب می زنند. برای آشنایی کامل با خطرات لیزر، مقاله ایمنی لیزر را بخوانید.

عینک های ایمنی لیزر با جذب یا بازتاب طول موج های مشخص، مانع رسیدن پرتو مستقیم، بازتابی و پراکنده لیزر به چشم می شوند. این عینک ها دو نوع اصلی دارند:

• عینک با فیلتر جذبی: عدسی پلی کربنات یا شیشه ای حاوی رنگدانه های جاذب طول موج لیزر

• عینک با فیلتر بازتابی: عدسی با پوشش های دی الکتریک چندلایه که مانند آینه، طول موج های مشخصی را بازتاب می دهند. این نوع توان های بالاتری را تحمل می کند، اما فقط در زاویه های محدودی موثر است.

چگالی نوری (OD)

مهم ترین مشخصه عینک ایمنی لیزر، چگالی نوری (Optical Density یا OD) در طول موج لیزر است. OD نشان می دهد عینک شدت نور را چقدر کاهش می دهد:

• OD 2: شدت نور ۱۰۰ برابر کاهش می یابد.

• OD 4: شدت نور ۱۰ هزار برابر کاهش می یابد.

• OD 6: شدت نور یک میلیون برابر کاهش می یابد.

عینک ایمنی لیزر باید برای طول موج دقیق لیزر مورد استفاده طراحی شده باشد و OD کافی برای توان آن لیزر داشته باشد. عینکی که برای یک طول موج مناسب است، ممکن است در برابر طول موج دیگر هیچ حفاظتی نداشته باشد.

الزامات عینک ایمنی لیزر

1. تضعیف کافی: عدسی باید نور لیزر را به اندازه کافی کاهش دهد. در لیزرهای پالسی بسیار کوتاه، فیلتر نباید دچار اشباع جذب شود، یعنی خاصیت جذب خود را موقتا از دست بدهد.

2. حفاظت جانبی: عینک باید از کناره ها نیز در برابر پرتوهای پراکنده محافظت کند، به ویژه هنگام کار با لیزرهای پرتوان.

3. استحکام: عدسی و قاب باید در برابر حرارت ناشی از تابش لیزر و خراشیدگی مقاوم باشند.

4. برچسب گذاری: عینک باید برچسبی داشته باشد که طول موج ها و سطح حفاظت را به طور دقیق نشان دهد.

5. راحتی و دید مناسب: عینک باید سبک، راحت و دارای عبور نور مرئی کافی و میدان دید مناسب باشد تا کاربر بتواند ایمن کار کند.

عینک ایمنی محافظ اشعه (عینک سربی)

عینک های محافظ اشعه که به آنها عینک سربی نیز گفته می شود، برای محافظت از چشم در برابر پرتوهای یونیزان مانند اشعه ایکس طراحی شده اند. عدسی چشم به پرتو حساس است و تابش زیاد می تواند باعث آب مروارید شود.

• عدسی این عینک ها از شیشه سربی یا موادی حاوی فلزات سنگین ساخته می شود که بخش زیادی از پرتو پراکنده را جذب می کند. میزان حفاظت آنها معمولا با معادل سرب (مثلا ۰.۷۵ میلی متر سرب) بیان می شود.

• این عینک ها توسط رادیولوژیست ها، کارشناسان فیزیک پزشکی، متخصصان پزشکی هسته ای، کاردیولوژیست ها و جراحانی که با اشعه ایکس کار می کنند، به ویژه در روش های مداخله ای با فلوروسکوپی، استفاده می شوند.

• در صنعت نیز برای کارکنان رادیوگرافی صنعتی، که برای بازرسی جوش ها و قطعات از اشعه ایکس یا گاما استفاده می کنند، کاربرد دارند.

به دلیل وجود سرب، این عینک ها از عینک های ایمنی معمولی سنگین تر هستند.

انواع عینک های محافظ اشعه

• عینک با محافظ جانبی: محافظ های سربی در کناره های قاب دارند و حفاظت بیشتری در برابر پرتوهای پراکنده جانبی فراهم می کنند. این نوع برای رادیولوژیست های مداخله ای مناسب است.

• عینک دورپیچ (Wraparound): عدسی ها دور چشم را کاملا می پوشانند و حفاظت کاملی در برابر پرتوهای پراکنده از جهات مختلف ایجاد می کنند.

• عینک روطبی (Fit-Over): روی عینک طبی قرار می گیرد و برای افرادی که عینک طبی دارند مناسب است.

حد مجاز پرتوگیری عدسی چشم

حدود مجاز پرتوگیری شغلی توسط نهادهای نظارتی تعیین می شود تا احتمال آسیب ناشی از پرتو در طول عمر کاری بسیار کم باشد. برای مثال، طبق مقررات کمیسیون تنظیم مقررات هسته ای آمریکا (NRC):

• حد سالانه پرتوگیری کل بدن ۵۰ میلی سیورت (۵۰۰۰ میلی رم) است.

• حد سالانه پرتوگیری عدسی چشم ۱۵۰ میلی سیورت (۱۵۰۰۰ میلی رم) است که به صورت دوز معادل در عمق ۰.۳ سانتی متری بافت محاسبه می شود.

حد پرتوگیری کل بدن کمتر است، چون در تابش به کل بدن همه اندام ها و بافت ها در معرض پرتو قرار می گیرند.

نکته مهم: کمیسیون بین المللی حفاظت در برابر پرتو (ICRP) در سال ۲۰۱۱ بر اساس شواهد جدید، کاهش حد پرتوگیری عدسی چشم را به ۲۰ میلی سیورت در سال (میانگین پنج ساله) توصیه کرده است و بسیاری از کشورها این حد جدید را پذیرفته اند. همین موضوع اهمیت استفاده از عینک سربی را برای کارکنان پرتوکار دوچندان کرده است.

نکات انتخاب عینک ایمنی مناسب

نوع خطر

مهم ترین معیار، نوع خطری است که با آن روبرو هستید: ضربه، گرد و غبار، مواد شیمیایی، نور شدید، لیزر یا اشعه. هر نوع عینک برای خطر مشخصی طراحی شده و عینک نامناسب حفاظت کافی ایجاد نمی کند.

استاندارد و سطح حفاظت

عینکی انتخاب کنید که علامت استاندارد معتبر داشته باشد. برای عینک لیزر، طول موج و OD و برای عینک سربی، معادل سرب را بررسی کنید.

پوشش های عدسی

• ضد خش: دوام عدسی و وضوح دید را در طول زمان حفظ می کند.

• ضد بخار: از بخار گرفتن عدسی در محیط های گرم و مرطوب یا هنگام استفاده از ماسک جلوگیری می کند.

• ضد بازتاب: وضوح دید را به ویژه در نور کم بهبود می دهد.

کیفیت عدسی

عدسی باید دید واضح و بدون اعوجاج ایجاد کند و تابش خیره کننده را کاهش دهد.

وزن و راحتی

عینک سبک تر راحت تر است و کاربر بیشتر تمایل دارد آن را در طول کار بپوشد. در مورد عینک های سربی که ذاتا سنگین ترند، سبک ترین مدلی را انتخاب کنید که سطح حفاظت لازم را دارد.

اندازه و تناسب با صورت

عینک ایمنی فقط زمانی حفاظت کامل ایجاد می کند که به خوبی روی صورت قرار گیرد و فاصله زیادی در کناره ها نداشته باشد. اندازه ای را انتخاب کنید که با فرم صورت شما متناسب باشد.

نگهداری و تعویض

عینک ایمنی را پس از استفاده تمیز کنید و در جعبه نگه دارید. اگر عدسی خراشیده، ترک خورده یا پس از ضربه شدید آسیب دیده است، آن را تعویض کنید.

سوالات متداول درباره عینک ایمنی

آیا عینک طبی می تواند جای عینک ایمنی را بگیرد؟

خیر، عینک طبی معمولی در برابر ضربه و مواد شیمیایی محافظت نمی کند. باید از عینک ایمنی طبی یا عینکی که روی عینک طبی قرار می گیرد استفاده کرد.

تفاوت عینک ایمنی و گاگل چیست؟

عینک ایمنی فقط جلوی چشم و کناره ها را می پوشاند، اما گاگل کاملا دور چشم را می گیرد و در برابر گرد و غبار، پاشش مایعات و بخارات حفاظت بیشتری دارد.

چگالی نوری (OD) در عینک لیزر یعنی چه؟

میزان کاهش شدت نور لیزر توسط عینک؛ هر یک واحد افزایش OD یعنی ده برابر کاهش بیشتر شدت نور.

عینک سربی برای چه کسانی لازم است؟

برای کارکنانی که با اشعه ایکس و پرتوهای یونیزان کار می کنند، مانند رادیولوژیست ها و کارکنان پزشکی هسته ای و رادیوگرافی صنعتی.

در آزمایشگاه شیمی از چه عینکی استفاده کنیم؟

از گاگل ضد پاشش با تهویه غیرمستقیم که در برابر پاشش مواد شیمیایی محافظت کامل ایجاد می کند.

جمع بندی

عینک ایمنی یکی از ساده ترین و موثرترین راه ها برای پیشگیری از آسیب های چشمی در محیط کار است. انواع مختلف عینک ایمنی، شامل عینک عمومی، گاگل، عینک و ماسک جوشکاری، عینک پزشکی، عینک لیزر و عینک سربی، هر کدام برای خطر مشخصی طراحی شده اند. انتخاب عینک مناسب بر اساس نوع خطر، استاندارد معتبر، سطح حفاظت و راحتی، و استفاده مداوم از آن، نقش مهمی در حفظ سلامت چشم دارد.

منابع

• Safety Glasses and Protective Eyewear

• Protective Eyewear