۲۳ مرداد ۱۴۰۳

گروه خونی چیست؟ انواع، وراثت و روش های تعیین گروه خون

گروه خونی چیست و چگونه تعیین می شود؟ با سیستم ABO و Rh، جدول سازگاری خون، وراثت گروه خونی و روش ها و ریجنت های تعیین گروه خون در آزمایشگاه آشنا شوید.

گروه خونی دسته بندی خون انسان بر اساس وجود یا نبود آنتی ژن های خاص روی سطح گلبول های قرمز است. شناخته شده ترین سیستم های گروه خونی، سیستم ABO با چهار گروه A، B، AB و O و سیستم Rh هستند.

در انتقال خون، اگر خون اهداکننده آنتی ژنی داشته باشد که بدن گیرنده آن را بیگانه بشناسد، سیستم ایمنی به آن حمله می کند و واکنش خطرناکی رخ می دهد. به همین دلیل تعیین دقیق گروه خونی در پزشکی اهمیت حیاتی دارد.

در این مقاله با انواع گروه خونی، اهمیت تعیین آن، نحوه وراثت گروه خونی و روش های تعیین گروه خون در آزمایشگاه آشنا می شوید.

انواع گروه خونی

سیستم ABO

در سیستم ABO، دو نوع آنتی ژن به نام های A و B وجود دارد که از جنس کربوهیدرات هستند و روی سطح گلبول های قرمز قرار دارند. گروه خونی هر فرد بر اساس وجود یا نبود این دو آنتی ژن تعیین می شود.

نکته مهم این است که پلاسمای خون هر فرد به طور طبیعی آنتی بادی هایی علیه آنتی ژن هایی دارد که روی گلبول های قرمز خودش وجود ندارند:

گروه خونی	آنتی ژن روی گلبول قرمز	آنتی بادی در پلاسما
A	A	ضد B
B	B	ضد A
AB	A و B	ندارد
O	ندارد	ضد A و ضد B

به همین دلیل اگر مثلا به فردی با گروه خونی A، خون گروه B تزریق شود، آنتی بادی های ضد B در خون او به گلبول های قرمز اهداکننده حمله کرده و باعث تخریب آنها می شوند.

سیستم Rh

علاوه بر سیستم ABO، گروه خونی بر اساس وجود یا نبود آنتی ژن دیگری به نام فاکتور Rh (آنتی ژن D) نیز تعیین می شود. فاکتور Rh یک پروتئین روی سطح گلبول های قرمز است و نام آن از میمون رزوس گرفته شده که این آنتی ژن نخستین بار در تحقیقات روی خون آن شناسایی شد.

اگر فردی فاکتور Rh داشته باشد، گروه خونی او Rh مثبت (+) است.
اگر فاکتور Rh نداشته باشد، گروه خونی او Rh منفی (−) است.

برخلاف سیستم ABO، افراد Rh منفی به طور طبیعی آنتی بادی ضد Rh ندارند، اما اگر در معرض خون Rh مثبت قرار گیرند (مثلا با تزریق خون یا در بارداری)، بدن آنها این آنتی بادی را می سازد.

هشت گروه خونی اصلی

با ترکیب دو سیستم ABO و Rh، هشت گروه خونی اصلی به دست می آید:

A+ و A−
B+ و B−
AB+ و AB−
O+ و O−

جدول سازگاری گروه خونی

برای تزریق گلبول قرمز، سازگاری گروه های خونی به این صورت است:

گروه خونی گیرنده	گروه های خونی قابل دریافت
O−	O−
O+	O+ و O−
A−	A− و O−
A+	A+، A−، O+ و O−
B−	B− و O−
B+	B+، B−، O+ و O−
AB−	AB−، A−، B− و O−
AB+	همه گروه های خونی

به همین دلیل گروه خونی O منفی را اهداکننده همگانی و گروه AB مثبت را گیرنده همگانی گلبول قرمز می نامند. البته در عمل، پیش از هر تزریق خون، آزمایش های تطبیق انجام می شود. برای تزریق پلاسما، قواعد سازگاری برعکس است.

چرا باید گروه خونی خود را بدانیم؟

انتقال خون

اگر خون ناسازگار به فردی تزریق شود، سیستم ایمنی به گلبول های قرمز اهداکننده حمله می کند و واکنش همولیتیک انتقال خون رخ می دهد که می تواند بسیار خطرناک و حتی کشنده باشد. با تعیین دقیق گروه خونی، کادر درمان از سازگاری خون اطمینان پیدا می کنند.

پیوند عضو

سازگاری گروه خونی ABO در پیوند بیشتر اعضا، مانند کلیه، کبد و قلب، اهمیت زیادی دارد. تطبیق گروه خونی اهداکننده و گیرنده، همراه با آزمایش های تطابق بافتی، خطر پس زدن عضو را کاهش می دهد.

بارداری و ناسازگاری Rh

در دوران بارداری، گروه خونی مادر بررسی می شود. اگر مادر Rh منفی و جنین Rh مثبت باشد، ممکن است بدن مادر علیه گلبول های قرمز جنین آنتی بادی بسازد. این آنتی بادی ها معمولا در بارداری اول مشکلی ایجاد نمی کنند، اما در بارداری های بعدی می توانند از جفت عبور کرده و باعث بیماری همولیتیک جنین و نوزاد شوند.

برای پیشگیری از این مشکل، به مادران Rh منفی در زمان های مشخص در دوران بارداری و پس از زایمان، ایمونوگلوبولین ضد Rh تزریق می شود که در ایران معمولا با نام آمپول رگام شناخته می شود. این تزریق از تولید آنتی بادی در بدن مادر جلوگیری می کند. زمان و ضرورت این تزریق را پزشک تعیین می کند.

پزشکی قانونی

در گذشته، تعیین گروه خونی ابزار مهمی در تحقیقات جنایی بود و می توانست افرادی را که گروه خونی شان با نمونه صحنه جرم مطابقت نداشت از فهرست مظنونان خارج کند. امروزه این کاربرد تا حد زیادی جای خود را به آنالیز DNA داده است.

آیا گروه خونی ارثی است؟

بله، گروه خونی از والدین به فرزندان به ارث می رسد.

وراثت گروه خونی ABO

گروه خونی ABO توسط یک ژن روی کروموزوم ۹ تعیین می شود که سه شکل (آلل) اصلی دارد: A، B و O. هر فرد دو آلل دارد، یکی از پدر و یکی از مادر:

آلل های A و B نسبت به هم هم توان هستند؛ یعنی فردی که هر دو را دارد، گروه خونی AB خواهد داشت.
آلل O مغلوب است؛ یعنی فرد فقط زمانی گروه خونی O دارد که از هر دو والد آلل O گرفته باشد.

بنابراین فردی با گروه خونی A می تواند ژنوتیپ AA یا AO داشته باشد و فردی با گروه خونی B ژنوتیپ BB یا BO دارد. گروه های خونی ممکن برای فرزندان به این صورت است:

گروه خونی والدین	گروه خونی ممکن فرزند
O و O	O
A و O	A یا O
B و O	B یا O
A و A	A یا O
B و B	B یا O
A و B	A، B، AB یا O
AB و O	A یا B
AB و A	A، B یا AB
AB و B	A، B یا AB
AB و AB	A، B یا AB

وراثت فاکتور Rh

فاکتور Rh توسط ژن RHD روی کروموزوم ۱ تعیین می شود. حالت Rh مثبت غالب و Rh منفی مغلوب است. فرد Rh مثبت ممکن است دو نسخه مثبت داشته باشد یا یک نسخه مثبت و یک نسخه منفی:

هر دو والد Rh منفی: فرزند حتما Rh منفی است.
یک والد Rh مثبت و دیگری Rh منفی: فرزند می تواند Rh مثبت یا Rh منفی باشد، بسته به اینکه والد Rh مثبت نسخه منفی دارد یا نه.
هر دو والد Rh مثبت: فرزند معمولا Rh مثبت است، اما اگر هر دو والد یک نسخه منفی داشته باشند، فرزند می تواند Rh منفی هم باشد.

استثناهای نادری در وراثت گروه خونی وجود دارد، بنابراین گروه خونی به تنهایی برای تعیین رابطه خویشاوندی قابل اعتماد نیست.

روش های تعیین گروه خونی

تعیین گروه خونی در آزمایشگاه با استفاده از آنتی بادی های مشخص و بر اساس پدیده آگلوتیناسیون (به هم چسبیدن و لخته شدن گلبول های قرمز) انجام می شود.

تعیین گروه خونی مستقیم (Forward Grouping)

در این روش، گلبول های قرمز فرد با معرف های آنتی بادی شناخته شده، یعنی آنتی A، آنتی B و آنتی D، مخلوط می شوند:

اگر نمونه با آنتی A لخته شود، گلبول ها آنتی ژن A دارند.
اگر با آنتی B لخته شود، آنتی ژن B دارند.
اگر با آنتی D لخته شود، فرد Rh مثبت است.
اگر با هیچ کدام لخته نشود، گروه خونی O و Rh منفی است.

تعیین گروه خونی معکوس (Reverse Grouping)

در این روش، برعکس روش مستقیم، پلاسما یا سرم فرد با گلبول های قرمز شناخته شده گروه A و B مخلوط می شود تا آنتی بادی های موجود در پلاسما شناسایی شوند. نتیجه این آزمایش باید با روش مستقیم هماهنگ باشد و انجام هر دو روش، دقت تعیین گروه خونی را افزایش می دهد.

آزمایش کراس مچ

پیش از تزریق خون، علاوه بر تعیین گروه خونی، آزمایش کراس مچ (تطابق متقاطع) انجام می شود. در این آزمایش، پلاسمای گیرنده با گلبول های قرمز کیسه خون اهداکننده مخلوط می شود تا از سازگاری آنها اطمینان حاصل شود.

ابزارها و ریجنت های تعیین گروه خونی

معرف های گروه بندی خون

این ریجنت ها حاوی آنتی بادی های مشخص، مانند آنتی A، آنتی B، آنتی AB و آنتی D هستند. وقتی با نمونه خون مخلوط می شوند، بسته به آنتی ژن های موجود روی گلبول های قرمز، آگلوتیناسیون رخ می دهد یا نمی دهد و به این ترتیب گروه خونی مشخص می شود.

روش لوله و اسلاید

در روش های سنتی، نمونه خون و معرف ها روی یک لام (اسلاید) یا در لوله آزمایش مخلوط می شوند و آگلوتیناسیون با چشم یا میکروسکوپ بررسی می شود.

کارت های ژل (ستونی)

کارت های ژل شامل ستون های کوچکی از ژل حاوی آنتی بادی هستند. نمونه خون به ستون ها اضافه و سانتریفیوژ می شود. گلبول هایی که لخته شده اند در بالای ژل می مانند و گلبول های آزاد به پایین ستون می روند. این روش نتایج واضح و قابل ثبت ارائه می دهد.

دستگاه های خودکار تعیین گروه خون

در بانک های خون و آزمایشگاه های بزرگ، از آنالایزرهای خودکار استفاده می شود که تعداد زیادی نمونه را همزمان و با خطای انسانی کمتر آزمایش می کنند. این دستگاه ها از روش هایی مانند ژل ستونی، فاز جامد و میکروپلیت استفاده می کنند و نتایج را به طور خودکار ثبت و گزارش می کنند.

سوالات متداول درباره گروه خونی

چند گروه خونی وجود دارد؟

بر اساس دو سیستم ABO و Rh، هشت گروه خونی اصلی وجود دارد: A+، A−، B+، B−، AB+، AB−، O+ و O−.

کدام گروه خونی اهداکننده همگانی است؟

گروه خونی O منفی برای تزریق گلبول قرمز، اهداکننده همگانی محسوب می شود.

آیا پدر و مادر با گروه خونی A و B می توانند فرزند O داشته باشند؟

بله، اگر هر دو والد یک آلل O داشته باشند، فرزند می تواند گروه خونی O داشته باشد.

آمپول رگام برای چیست؟

ایمونوگلوبولین ضد Rh است که به مادران Rh منفی تزریق می شود تا از ساخت آنتی بادی علیه خون Rh مثبت جنین و مشکلات بارداری های بعدی جلوگیری کند.

گروه خونی چگونه در آزمایشگاه تعیین می شود؟

با مخلوط کردن نمونه خون با معرف های آنتی A، آنتی B و آنتی D و بررسی آگلوتیناسیون، همراه با تعیین گروه خونی معکوس.

جمع بندی

گروه خونی بر اساس آنتی ژن های سطح گلبول های قرمز در دو سیستم اصلی ABO و Rh تعیین می شود و هشت گروه خونی اصلی را تشکیل می دهد. دانستن گروه خونی برای انتقال خون، پیوند عضو و مراقبت های بارداری اهمیت حیاتی دارد.

گروه خونی از والدین به ارث می رسد و در آزمایشگاه با معرف های آنتی بادی و بر اساس آگلوتیناسیون، به روش های دستی، کارت ژل یا دستگاه های خودکار تعیین می شود. تعیین گروه خونی و تصمیم گیری درباره انتقال خون باید همیشه توسط آزمایشگاه و کادر درمان انجام شود.منی حیاتی است.